Stabilniejsze finansowanie organizacji społecznych – czy 1% CIT może być kolejnym krokiem?

Organizacje pożytku publicznego (OPP) odgrywają w Polsce niezwykle ważną rolę. Realizują liczne zadania społeczne, obywatelskie i pomocowe, często uzupełniając lub wspierając działania państwa oraz samorządów. Dzięki ich działalności możliwe jest docieranie z pomocą do grup, które w innym przypadku mogłyby pozostać poza systemem wsparcia.

Jednocześnie znaczna część organizacji trzeciego sektora mierzy się z poważnym wyzwaniem, jakim jest niestabilność finansowa. Wiele z nich funkcjonuje w oparciu o krótkoterminowe granty i dotacje, co utrudnia planowanie długofalowych działań, rozwój organizacyjny oraz profesjonalizację działalności. W praktyce tylko niewielka część organizacji dysponuje stabilnym budżetem pozwalającym na systematyczny rozwój i budowanie trwałych struktur.

Obowiązujące przepisy umożliwiają przedsiębiorcom przekazywanie darowizn na rzecz organizacji pożytku publicznego w ramach ulg podatkowych. W praktyce jednak instrument ten wykorzystywany jest w ograniczonym zakresie. Znacznie większe znaczenie dla finansowania organizacji społecznych ma funkcjonujący od lat mechanizm przekazywania części podatku dochodowego od osób fizycznych. Możliwość przekazania 1% podatku PIT na rzecz wybranej OPP stała się zarówno istotnym źródłem finansowania dla wielu organizacji, jak i ważnym narzędziem budowania społecznego zaangażowania podatników.

W ostatnich latach coraz częściej pojawia się propozycja rozszerzenia tego rozwiązania na sektor przedsiębiorstw. Postulat dotyczy wprowadzenia dobrowolnego mechanizmu umożliwiającego podatnikom podatku dochodowego od osób prawnych przekazanie 1% należnego podatku CIT na rzecz wybranej organizacji pożytku publicznego.

Takie rozwiązanie nie oznaczałoby dodatkowego obciążenia finansowego dla firm. Środki przekazywane organizacjom pochodziłyby bowiem z podatku, który i tak jest należny budżetowi państwa. Jednocześnie mechanizm ten mógłby stworzyć nowy, bardziej przewidywalny strumień finansowania dla organizacji społecznych, wzmacniając ich niezależność finansową. Dodatkowo sprzyjałby rozwojowi społecznej odpowiedzialności biznesu oraz zwiększał lokalne zaangażowanie przedsiębiorstw w działania społeczne.

Doświadczenia innych państw pokazują, że podobne rozwiązania mogą skutecznie aktywizować sektor przedsiębiorstw w obszarze wspierania inicjatyw społecznych. Co istotne, ich wpływ na dochody publiczne pozostaje zazwyczaj relatywnie ograniczony. Kluczowe znaczenie ma jednak odpowiednie zaprojektowanie mechanizmu – tak, aby był prosty w obsłudze, przejrzysty i powiązany z istniejącymi procedurami rozliczeń podatkowych. Pozwala to uniknąć dodatkowych barier administracyjnych zarówno dla podatników, jak i administracji skarbowej.

W związku z powyższym zasadne wydaje się przeprowadzenie pogłębionej analizy możliwości wprowadzenia mechanizmu przekazywania 1% podatku CIT na rzecz organizacji pożytku publicznego. Taka analiza powinna objąć zarówno potencjalne skutki finansowe dla sektora publicznego, jak i konsekwencje społeczne oraz organizacyjne dla samych organizacji pozarządowych i przedsiębiorstw.

Dyskusja nad tym rozwiązaniem może stać się ważnym krokiem w kierunku budowy bardziej stabilnego i zrównoważonego systemu finansowania działalności społecznej w Polsce.

W świetle powyższego Ministerstwo Finansów otrzymało następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo prowadzi obecnie lub planuje prowadzić prace analityczne lub legislacyjne dotyczące wprowadzenia możliwości przekazywania przez podatników CIT 1% należnego podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego?
2. Czy w Ministerstwie analizowano dotychczas skuteczność obowiązujących instrumentów zachęcających przedsiębiorców do wspierania OPP, w tym ulg podatkowych na darowizny,
   oraz przyczyny ich marginalnego wykorzystania?
3. Czy Ministerstwo dokonywało oceny potencjalnych skutków budżetowych wprowadzenia mechanizmu 1% CIT, w szczególności w relacji do całkowitych wpływów z podatku dochodowego od osób prawnych?
4. Czy Ministerstwo analizowało doświadczenia innych państw w zakresie udziału przedsiębiorstw
   w finansowaniu organizacji pożytku publicznego poprzez system podatkowy i możliwość adaptacji wybranych rozwiązań do polskiego porządku prawnego?
5. Czy Ministerstwo dostrzega potrzebę poszerzenia istniejących instrumentów podatkowych umożliwiających przedsiębiorcom wspieranie organizacji pożytku publicznego, w świetle niskiego poziomu wykorzystania obecnie obowiązujących ulg z tytułu darowizn?
6. Jakie, zdaniem Ministerstwa, bariery systemowe lub administracyjne ograniczają dziś udział podatników CIT w finansowym wspieraniu organizacji pożytku publicznego poprzez mechanizmy podatkowe?
7. Czy Ministerstwo analizowało alternatywne, niewymagające dodatkowych obciążeń
   dla przedsiębiorców rozwiązania podatkowe, które mogłyby zwiększyć udział sektora biznesowego
   w finansowaniu działań społecznych realizowanych przez OPP?
8. Jakie warunki formalne i prawne, w ocenie Ministerstwa, musiałyby zostać spełnione, aby możliwe było w przyszłości wprowadzenie mechanizmu polegającego na przekazywaniu części należnego podatku CIT na rzecz organizacji pożytku publicznego?
9. Czy Ministerstwo ocenia, że obecny model rozliczeń podatku CIT zapewnia wystarczającą elastyczność do ewentualnego wprowadzenia mechanizmów redystrybucyjnych opartych na decyzji podatnika, analogicznych do tych funkcjonujących w podatku PIT?
10. Czy Ministerstwo przewiduje w przyszłości inicjowanie debat lub analiz dotyczących roli podatników CIT w realizacji celów społecznych poprzez system podatkowy, niezależnie od ewentualnych prac legislacyjnych?

Odpowiadając – Ministerstwo Finansów wskazało iż w praktyce przekazanie i odliczanie darowizn jest bardzo proste. Wystarczy, że podatnik podatku dochodowego wpłaci darowiznę na rachunek bankowy organizacji pozarządowej oraz zachowa dowód wpłaty. Ta forma wsparcia może być realizowana w dowolnym momencie roku podatkowego, co jest bardzo korzystne dla obu stron umowy darowizny. Uwzględnia bowiem zarówno możliwości darczyńcy, jak i potrzeby obdarowanych. Należy wskazać, że w rozliczeniu rocznym podatku CIT za 2023 r. darowizny przekazane organizacjom pozarządowym odliczyło ok. 6,1 tys. podatników, tj. ok. 1% podatników CIT, którzy złożyli zeznania za ten rok. Łączna kwota przekazanych darowizn wyniosła 1 159,9 mln zł. Podobne wielkości wynikają z rozliczenia za 2024 r., tj. 6,6 tys. podatników dokonało tego odliczenia w łącznej kwocie 994,5 mln zł. To pokazuje, że wciąż istnieje duża przestrzeń do dalszego zaangażowania i wsparcia OPP przez podatników CIT, zarówno w ujęciu liczbowym, jak i kwotowym.

Gdyby wszyscy podatnicy podatku CIT przekazali darowizny premiowane ulgą w tym podatku, organizacje trzeciego sektora zostałyby zasilone środkami w wysokości ok. 50 mld zł (10% dochodu po odliczeniu dochodów/przychodów wolnych/zwolnionych od podatku CIT).

Wskazać należy, że o ile jest uzasadnione, aby odpis 1,5% funkcjonował w podatku PIT (gdyż jego podatnikami są przede wszystkim osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej, w tym wykluczone cyfrowo lub gorzej radzące sobie z obowiązkami podatkowymi), o tyle nie ma wystarczających podstaw do tego, aby odpowiednik tego rozwiązania wprowadzać w podatku CIT i tym samym angażować organy podatkowe w przekazywanie OPP kwoty zadeklarowanej przez podatnika CIT, będących co do zasady dużymi podmiotami gospodarczymi, które rozliczają się za pośrednictwem (lub przy wsparciu) wyspecjalizowanych służb księgowych. Pośredniczenie w tym przekazaniu organów podatkowych będzie generowało jedynie koszty po stronie administracji skarbowej związane z przebudową systemów informatycznych Krajowej Administracji Skarbowej (w tym kluczowych systemów takich jak PoltaxPlus czy Poltax 2B) oraz zatrudnieniem dodatkowych osób.

Ponadto, w systemie podatku CIT funkcjonują inne rozwiązania wspierające sektor społeczny. W szczególności wskazać należy:

1. zwolnienie od podatku dochodów podatników prowadzących określoną działalność społecznie użyteczną (tj. których celem statutowym jest preferowana przez ustawodawcę m.in. działalność naukowa, naukowo-techniczna, oświatowa, kulturalna), w części przeznaczonej na takie cele;
2. zwolnienie od podatku dochodów OPP w części przeznaczonej na działalność statutową, z wyłączeniem działalności;
3. prawo do odliczenia od podstawy opodatkowania kwoty stanowiącej 50% kosztów uzyskania przychodów poniesionych na działalność sportową, kulturalną wspierającą szkolnictwo wyższe i naukę (tzw. ulga sponsoringowa);
4. zwolnienie od podatku dochodów związków zawodowych, społeczno-zawodowych organizacji rolników, izb rolniczych, izb gospodarczych, organizacji samorządu gospodarczego rzemiosła, spółdzielczych związków rewizyjnych, organizacji pracodawców, partii politycznych, europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych, działających na podstawie odrębnych przepisów – w części przeznaczonej na cele statutowe, z wyłączeniem działalności gospodarczej.

Uzupełnieniem powyższych rozwiązań są inne preferencje, w tym możliwość stosowania obniżonej 9% stawki podatku CIT oraz prowadzenia uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów. Rozwiązania te ograniczają obciążenia administracyjne i podatkowe, zwiększając efektywność wykorzystania przekazywanych im środków.

Zdaniem Ministerstwa Finansów brak jest istotnych barier systemowych lub administracyjnych ograniczających udział podatników podatku dochodowego od osób prawnych we wspieraniu OPP. Mechanizmy wskazane powyżej są proste w obsłudze i nie wymagają pośrednictwa organów podatkowych, a także zapewniają wystarczające i efektywne ramy do finansowego wspierania OPP. Ograniczenia w skali wykorzystania tych instrumentów mają charakter decyzyjny i biznesowy, a nie instytucjonalny czy systemowy, i wynikają z indywidualnych strategii oraz priorytetów podatników.

W konsekwencji należy ocenić, że już obecnie funkcjonują rozwiązania niewymagające dodatkowych obciążeń dla przedsiębiorców, które umożliwiają wspieranie działań społecznych. Nie przewiduje się zatem wprowadzania nowych mechanizmów alternatywnych. Podkreślenia także wymaga, że skutki proponowanego mechanizmu odliczenia 1% / 1,5% CIT dla budżetu państwa mogą być znaczące i trudne do przewidzenia. Wpływy z podatku CIT dotyczą często dużych przedsiębiorstw i znaczących kwot podatku.

Podatek należny zgodnie z rozliczeniem CIT za 2023 r. to 82 mld zł, za 2024 r. to 83 mld zł. Zatem umożliwienie podatnikom podatek CIT przekazania 1,5% tego podatku na działalność OPP skutkowałoby zmniejszeniem dochodów budżetu państwa o ok. 1,2 mld zł (skutek maksymalny przy założeniu, że wszyscy podatnicy skorzystaliby z tej możliwości). Jest to istotne z uwagi na różnego rodzaju wyzwania, w tym finansowe, które stoją w dzisiejszych czasach przed Polską.

Reasumując, wdrożenie proponowanego rozwiązania rodzi szereg komplikacji i ryzyk oraz zwiększa poziom skomplikowania systemu podatkowego, zamiast go upraszczać. Wymusza również znalezienie alternatywnego źródła finansowania wydatków państwa (lub ich zmniejszenie) o tę część, która po ewentualnej zmianie będzie przekazywana organizacjom trzeciego sektora, zamiast na realizację usług publicznych. Zmiana ta wymaga zatem przeprowadzenia niezbędnych analiz w zakresie kosztów i korzyści jej wprowadzenia. Wobec powyższego, nie dostrzeżono potrzeby poszerzania instrumentów podatkowych dedykowanych podatnikom CIT w zakresie wspierania OPP. Obecny katalog preferencji jest szeroki, a potencjał wsparcia trzeciego sektora przez podatników CIT – znaczący, lecz niewykorzystany w pełni. Jednocześnie Ministerstwo Finansów obecnie nie planuje inicjowania odrębnych prac w tym zakresie w odniesieniu do podatników CIT.