Dlaczego chcemy wdrożyć  ideę „law as code” w Nowej Ustawie VAT?

Koncepcja „law as code” jest w Polsce właściwie nie znana. Tymczasem są już państwa, które zaczynają testować praktyczne zastosowanie tej idei do tworzenia przepisów prawa. Na razie nieśmiało tematem tym zaczyna interesować się również UE. Nie jest to więc fikcja, tylko realna szansa, żeby Polska znowu znalazła się w czołówce krajów, które wdrażają innowacyjne rozwiązania VAT-owskie.

Jeszcze raz, co to znaczy: “law as code”?

„Law as code” to idea polegająca na przedstawianiu norm prawnych w formie:

• ustrukturyzowanej,
• maszynowo odczytywalnej,
• a w pewnych przypadkach wręcz wykonywalnej (executable).

„Law as code” oznacza również tworzenie prawa jednocześnie w dwóch formach:

• tradycyjnego tekstu ustawy, oraz
• równoległego, oficjalnego zapisu przepisów w postaci kodu lub struktury maszynowej, możliwej do bezpośredniej implementacji do np. aplikacji finansowo-księgowych.

Tak przygotowana ustawa jest łatwa do analizy przez algorytmy, narzędzia AI oraz systemy automatycznego podejmowania decyzji. Eliminujemy w ten sposób konieczność interpretowania niejasnych fragmentów – logika przepisu zostaje przedstawiona w języku zrozumiałym także dla maszyn.

W praktyce oznacza to, że przepisy mogą być:

• walidowane automatycznie,
• od razu implementowane w oprogramowaniu dla urzędów, biznesu i obywateli,
• konsultowane nie tylko przez prawników, ale i przez programistów oraz ekspertów cyfrowych.

Czy to rewolucja?

To zupełnie nowy sposób stanowienia prawa.

W modelu law as code częścią legislacji staje się także:

• model logiczny przepisu,
• drzewo decyzyjne,
• kod lub pseudokod,
• uniwersalny format strukturalny,

który może być użyty bezpośrednio w systemach IT.

Oznacza to, że ustawodawca dostarcza nie tylko tekst prawny, ale również jego wersję “wykonywalną”, którą można natychmiast wdrożyć w aplikacjach podatkowych, e-urzędach, oprogramowaniu księgowym czy platformach raportowych.

Prawo staje się elementem infrastruktury cyfrowej państwa – tak jak API, schemat XML czy standard techniczny.

Inne państwa zaczynają już to robić

Niemcy
Niemcy rozwijają jedną z najbardziej zaawansowanych infrastruktur Law as Code w Europie. Celem jest stworzenie jednolitych, maszynowo odczytywalnych i wykonywalnych norm prawnych. Kluczową rolę odgrywa tu inicjatywa SPRIND, która łączy przedstawicieli administracji, biznesu i środowisk technologicznych, w celu  tworzenia „digital-ready legislation” oraz otwarte narzędzia do budowania prawa w formie kodu.

Australia
W Australii agencje rządowe oraz poszczególne stany – zwłaszcza Nowa Południowa Walia – prowadzą aktywne pilotaże Rules as Code. Testują to rozwiązanie m.in. w obszarze gier społecznościowych, kwalifikacji do świadczeń oraz automatycznej walidacji kryteriów prawnych. Wykorzystując przy tym platformy takie jak OpenFisca oraz prototypy budowane w Drupal, by tworzyć zautomatyzowane odwzorowania przepisów.

Belgia
W Belgii Rules as Code znalazło praktyczne zastosowanie w Aviation Portal – platformie, na której przepisy lotnicze zostały zakodowane w formie maszynowej, co umożliwiło usprawnienie procesów rejestracyjnych i zapewnienie zgodności z prawem w sposób zautomatyzowany.

Singapur
Singapur wspiera rozwój prototypów i startupów budujących języki dziedzinowe (DSL) do kodowania prawa, zgodnie ze swoją strategią Smart Nation. Państwo aktywnie inwestuje w publikację prawa w formatach otwartych oraz w narzędzia pozwalające na jego automatyczne wykorzystanie.

Kanada
Kanada realizuje szereg projektów pilotażowych w ramach Rules as Code, współpracując z agencjami federalnymi w celu zamiany wybranych regulacji na formę maszynową. Projekty te wspierają lepsze świadczenie usług, automatyzację zgodności i uproszczenie interakcji obywateli z administracją.

Wielka Brytania
W Zjednoczonym Królestwie prowadzone są prace nad modelami „regulation-as-code”, szczególnie w sektorze usług finansowych. Równolegle trwają analizy i eksperymenty związane z kodowaniem zasad dotyczących aktywów cyfrowych, prowadzone m.in. przez organy pracujące nad reformami prawa technologicznego.

Estonia
Estonia – znana z jednej z najbardziej zdigitalizowanych administracji publicznych na świecie – eksploruje zasady Rules as Code w celu uproszczenia stosowania przepisów oraz dalszego zwiększenia przejrzystości systemu regulacyjnego.

Nowa Zelandia
Nowa Zelandia była jednym z pionierów podejścia Better Rules. To tam rozpoczęto pierwsze eksperymenty z tworzeniem maszynowo odczytywalnych projektów ustaw, łącząc proces legislacyjny z modelowaniem logicznym przepisów i lepszym wsparciem dla administracji oraz obywateli.

Te państwa prowadzą liczne pilotaże i badania nad Rules as Code – modelowaniem logiki prawnej tak, by była bezpośrednio wykonalna przez systemy informatyczne.

 

Wprowadzamy ideę “law as code” przy tworzeniu Nowej Ustawy o VAT

W społecznym projekcie Nowej Ustawy VAT chcemy zrobić krok dalej:

• tworzyć przepisy od początku tak, by mogły funkcjonować również w formie maszynowej.

To oznacza, że:

1. Tekst ustawy będzie pisany w sposób maksymalnie strukturalny i jednoznaczny.
2. Każdy przepis otrzyma równoległe odwzorowanie logiczne/pseudokodowe, możliwe do bezpośredniego zaimplementowania.

Naszym celem jest pokazanie, jak może wyglądać regulacja ustawy o VAT, gdy odrzuci się historyczne naleciałości, przyzwyczajenia i stworzy się przepisy wykorzystując najnowsze dostępne technologie.

Wyobraźcie sobie przepisy, które mogą zostać zaimplementowane do systemów waszej firmy, tak żeby każda umowa, faktura czy inne zdarzenie podatkowe mogło być natychmiast przeanalizowane, zgodnie z przepisami ustawy wydanymi w formie oficjalnego kodu programistycznego. Dodajmy do tego możliwości, jakie daje KSEF oraz duże modele językowe i mamy tak naprawdę cały system rozliczania VAT zdigitalizowany oraz zautomatyzowany.

„Law as code”  to przyszłość tworzenia przepisów – bardziej efektywna, precyzyjna
i odporna na interpretacyjne niejasności. Nowa Ustawa VAT, tworzona oddolnie,
w duchu transparentności i technicznej precyzji – jest idealnym projektem, by po raz pierwszy w Polsce przetestować te podejście.

---

Autor artykułu: Zbigniew Makowski – Prezes Zarządu Instytutu Finansów i Podatków Publicznych, główny autor Nowej Ustawy VAT

Chcesz dołączyć do zespołu ekspertów pracujących nad projektem Nowej Ustawy VAT? Napisz do nas: kontakt@nowaustawavat.pl

Wesprzyj projekt. Dowiedz się, jak możesz to zrobić: Finansowo – Nowa Ustawa VAT