Na koniec 2025 r. polski dług publiczny wynosił jednocześnie 49,1 i 59,7 proc. PKB. Nie ma tu pomyłki. Pierwsza liczba wynika z krajowej definicji długu, druga z metodologii stosowanej w Unii Europejskiej. Pomiędzy nimi znajduje się ponad 420 mld zł zobowiązań. Ta różnica prowadzi do znacznie ważniejszego pytania niż spór o jeden wskaźnik: czy konstytucyjny limit długu rzeczywiście ogranicza zadłużanie państwa, czy przede wszystkim wpływa na to, gdzie państwo ten dług zapisuje?
Polska konstytucja zawiera jeden z najbardziej rozpoznawalnych bezpieczników dotyczących finansów publicznych. Zgodnie z art. 216 ust. 5 nie wolno zaciągać pożyczek ani udzielać gwarancji i poręczeń finansowych, jeżeli miałoby to spowodować przekroczenie przez państwowy dług publiczny poziomu trzech piątych rocznego PKB.
Czyli 60 proc.
Przez lata próg ten był traktowany jako swego rodzaju fiskalna czerwona linia. Dopóki pozostajemy poniżej niej, sytuacja ma być pod kontrolą. Przekroczenie oznaczałoby natomiast wejście w obszar, przed którym ustrojodawca chciał państwo zabezpieczyć.
Tyle że trzy dekady później coraz wyraźniej widać problem, którego sama liczba 60 nie pokazuje.
Można bowiem ograniczyć konkretną statystyczną definicję długu, nie ograniczając w takim samym stopniu faktycznego finansowania zadań publicznych za pomocą zobowiązań.
Jedno państwo, dwie liczby
Na koniec 2025 r. państwowy dług publiczny liczony zgodnie z krajowymi przepisami wynosił 1,9135 bln zł, czyli 49,1 proc. PKB. Tymczasem dług sektora instytucji rządowych i samorządowych według metodologii unijnej sięgał 2,335 bln zł, czyli 59,7 proc. PKB.
Różnica wynosi zatem około 422 mld zł.
Nie oznacza to, że jedna z tych liczb jest prawdziwa, a druga fałszywa. Obie są publikowane przez państwo i obie mają swoje zastosowanie. Różnią się jednak zakresem podmiotów i zobowiązań, które obejmują.
Konstytucyjny limit odnosi się do państwowego długu publicznego, którego sposób obliczania określa ustawa. Metodologia europejska patrzy szerzej na sektor instytucji rządowych i samorządowych i może obejmować zadłużenie podmiotów niewchodzących do krajowego sektora finansów publicznych, jeśli z ekonomicznego punktu widzenia należą do sektora general government.
W ostatnich latach właśnie w tej różnicy znalazła się znaczna część zobowiązań związanych z wykonywaniem zadań państwa.
Najwyższa Izba Kontroli wskazywała już przy analizie budżetu za 2024 r., że ponad 400 mld zł ówczesnej różnicy między obiema definicjami wynikało między innymi z zadłużenia funduszy prowadzonych przez Bank Gospodarstwa Krajowego oraz zobowiązań Polskiego Funduszu Rozwoju związanych z tarczami finansowymi.
I tutaj zaczyna się zasadniczy spór o sens konstytucyjnego limitu.
Limit pilnuje długu. Ale którego?
Michał Ostrowski zwraca uwagę, że konstytucja nie tworzy kompletnej, autonomicznej definicji długu publicznego. Zakazuje przekraczania określonego poziomu państwowego długu publicznego, natomiast szczegółowy sposób jego obliczania pozostawia ustawodawcy.
To ma ogromne znaczenie.
Jeżeli określone zobowiązania powstają w podmiocie, który nie należy do sektora finansów publicznych w rozumieniu krajowej ustawy, mogą nie zwiększać wskaźnika pilnowanego przez konstytucyjne 60 proc. PKB. Jednocześnie mogą zostać zaliczone do długu według metodologii europejskiej.
W efekcie państwo może pozostawać bezpiecznie pod krajowym limitem, choć szersza miara zadłużenia znajduje się znacznie wyżej.
Na koniec 2025 r. różnica między nimi wynosiła już ponad 10 pkt proc. PKB. Ministerstwo Finansów przewidywało przy tym, że w 2026 r. krajowy państwowy dług publiczny nadal pozostanie poniżej konstytucyjnych 60 proc., podczas gdy dług według definicji unijnej przekroczy europejską wartość referencyjną 60 proc. PKB.
To doskonale pokazuje paradoks obecnego systemu.
Możemy jednocześnie nie zbliżyć się do konstytucyjnej granicy i przekroczyć analogicznie wyglądającą granicę w statystykach unijnych.
Sześćdziesiąt procent nie jest granicą, za którą gospodarka się kończy
Sam poziom 60 proc. PKB również warto odmitologizować.
Próg ten odpowiada wartości referencyjnej przyjętej w europejskich regułach fiskalnych związanych z traktatem z Maastricht. Nie oznacza to jednak, że ekonomia zna uniwersalną granicę, poniżej której dług jest bezpieczny, a powyżej której automatycznie staje się niebezpieczny.
Ocena stabilności zadłużenia jest dużo bardziej złożona.
Znaczenie ma między innymi tempo wzrostu gospodarki, wysokość oprocentowania, terminy zapadalności obligacji, waluta długu, struktura inwestorów, zdolność państwa do pobierania dochodów oraz przyszłe zobowiązania budżetu. Komisja Europejska sama analizuje stabilność długu właśnie przez znacznie szerszy zestaw czynników niż pojedynczy stosunek zadłużenia do PKB.
Państwo z długiem na poziomie 70 proc. PKB, długim terminem zapadalności obligacji i wysokim zaufaniem inwestorów może znajdować się w zupełnie innej sytuacji niż kraj zadłużony na 50 proc. PKB, który ma problemy z refinansowaniem zobowiązań.
Nie znaczy to, że limit jest bezużyteczny.
Jego zwolennicy mogą wskazywać, że prosta i łatwa do zakomunikowania granica ogranicza polityczną pokusę ciągłego zwiększania zadłużenia. Konstytucyjnego przepisu nie można przecież zmienić zwykłą większością przy okazji kolejnego budżetu.
Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy ograniczenie nie obejmuje wystarczająco dużej części zobowiązań powstających przy realizacji zadań publicznych.
Nie trzeba przekroczyć limitu, jeśli część długu można umieścić obok niego
Najlepiej widać to na przykładzie mechanizmów rozwijanych szczególnie intensywnie od 2020 r.
Pandemia wymagała błyskawicznego uruchomienia ogromnej pomocy dla przedsiębiorstw i gospodarki. Państwo wykorzystywało w tym celu Polski Fundusz Rozwoju oraz Fundusz Przeciwdziałania COVID-19 obsługiwany przez BGK.
Później podobne instrumenty finansowały między innymi pomoc związaną z wojną w Ukrainie oraz część wydatków obronnych.
Nie oznacza to, że same wydatki były zbędne. Pandemie, kryzysy energetyczne czy gwałtowne zwiększenie potrzeb obronnych są właśnie przykładami sytuacji, w których państwo może potrzebować nadzwyczajnej elastyczności finansowej.
Kontrowersja dotyczy czegoś innego: dlaczego zobowiązania służące realizacji zadań publicznych miały powstawać poza klasycznym budżetem i krajową definicją państwowego długu publicznego?
Według NIK na koniec 2024 r. zobowiązania wynikające z obligacji PFR i funduszy BGK oraz kredytów zaciąganych przez BGK na realizację zadań państwa wynosiły około 460 mld zł. Sama wartość zadłużenia funduszy obsługiwanych przez BGK zbliżała się do 350 mld zł.
Konstytucyjny limit nie zatrzymał powstawania tych zobowiązań.
Wpłynął natomiast na ich miejsce w systemie finansów publicznych.
Dług poza budżetem nie przestaje kosztować
To szczególnie ważne dlatego, że przeniesienie finansowania do BGK czy PFR nie sprawia, że zobowiązanie znika.
Ktoś musi w przyszłości wykupić obligacje i zapłacić odsetki.
W przypadku wielu takich instrumentów ostateczne ryzyko i tak pozostaje związane z państwem. Najwyższa Izba Kontroli od kilku lat wskazuje ponadto, że finansowanie zadań publicznych za pomocą obligacji emitowanych przez BGK i PFR może być droższe niż bezpośrednie finansowanie obligacjami Skarbu Państwa.
Według najnowszych szacunków NIK łączny koszt obsługi analizowanych obligacji emitowanych przez BGK na rzecz Funduszu Przeciwdziałania COVID-19, Funduszu Pomocy i Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych oraz papierów PFR ma być w całym okresie ich zapadalności do 2054 r. o ponad 19 mld zł wyższy, niż gdyby analogiczne zadania sfinansowano skarbowymi papierami wartościowymi.
Nie jest więc tak, że przesunięcie długu poza klasyczny budżet jest wyłącznie zabiegiem statystycznym.
Może mieć realną cenę.
Obronność dobrze pokazuje zarówno zalety, jak i wady takiego systemu
Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych jest szczególnie dobrym przykładem tego konfliktu.
Z jednej strony pozwala finansować ogromny program modernizacji armii w okresie radykalnego pogorszenia sytuacji bezpieczeństwa. Gdyby wszystkie zakupy trzeba było zmieścić w klasycznym budżecie państwa w jednym roku, prowadzenie tak dużego programu byłoby znacznie trudniejsze.
Z drugiej strony finansowanie funduszu opiera się między innymi na emisjach obligacji i kredytach, które trzeba później obsługiwać.
NIK wskazywała, że Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych należy do droższych instrumentów dłużnych obsługiwanych przez BGK, a jego przyszłe potrzeby związane ze spłatą kapitału, odsetek i innych kosztów będą znaczące.
Nie jest to argument przeciwko zwiększaniu wydatków obronnych.
Jest to argument za tym, aby dyskusja o ich finansowaniu obejmowała cały rachunek, a nie tylko tę część długu, którą widać w państwowym długu publicznym.
Drugi koszt to słabsza kontrola parlamentu
Cena alternatywnego finansowania nie sprowadza się do oprocentowania.
Tradycyjny budżet państwa przechodzi pełną procedurę parlamentarną. Posłowie otrzymują projekt, mogą analizować poszczególne części, zgłaszać poprawki, a wykonanie budżetu podlega później kontroli Najwyższej Izby Kontroli i procedurze absolutoryjnej.
Finansowanie prowadzone przez fundusze pozostające poza klasycznym budżetem działa inaczej.
NIK od lat krytykuje rozbudowę takiego systemu właśnie z powodu ograniczenia zasady jedności budżetu, przejrzystości finansów publicznych oraz parlamentarnej i społecznej kontroli nad przepływami pieniędzy. W 2024 r. ze środków funduszy obsługiwanych przez BGK wydano ponad 135 mld zł – kwotę odpowiadającą ponad 16 proc. wydatków budżetu państwa.
Nie oznacza to, że pieniądze te są tajne albo niemożliwe do odnalezienia w statystykach.
Problem jest bardziej subtelny.
Informacje istnieją, ale obraz finansów państwa zostaje podzielony pomiędzy budżet, plany poszczególnych funduszy, BGK, PFR i różne metodologie statystyczne.
Dla obywatela, a nawet dla parlamentarzysty próbującego odpowiedzieć na proste pytanie „ile państwo w tym roku pożycza i na co?”, system staje się znacznie mniej czytelny.
Przekroczenie 60 proc. nie oznacza automatycznie bankructwa
Tu warto również uporządkować jeden popularny skrót myślowy.
Przekroczenie progu 60 proc. nie oznaczałoby, że z dnia na dzień Polska formalnie ogłasza niewypłacalność albo że natychmiast przestaje regulować istniejące zobowiązania.
Konstytucja zabrania zaciągania takich nowych zobowiązań, które powodowałyby przekroczenie limitu. Ustawa o finansach publicznych przewiduje ponadto procedury ostrożnościowe i sanacyjne związane z wysokim poziomem państwowego długu publicznego – między innymi ograniczenia dotyczące deficytu, nowych gwarancji czy obowiązek przedstawienia programu sanacyjnego. Istnieją też szczególne wyjątki dotyczące stanów nadzwyczajnych.
Nie zmienia to faktu, że dojście w pobliże konstytucyjnej granicy mogłoby bardzo mocno ograniczyć swobodę prowadzenia polityki fiskalnej.
A skala dzisiejszego finansowania państwa pokazuje, dlaczego jest to istotne.
W budżecie na 2026 r. potrzeby pożyczkowe netto zaplanowano na około 422,9 mld zł. Potrzeby brutto – obejmujące również wykup istniejącego zadłużenia – mają wynieść około 688,5 mld zł.
Państwo nie tylko finansuje nowy deficyt. Stale refinansuje również obligacje zapadające z poprzednich lat.
Dlatego mechanizm ograniczający zdolność zaciągania nowych zobowiązań musi być traktowany bardzo poważnie.
Czy zatem należałoby wykreślić 60 proc. z konstytucji?
Michał Ostrowski opowiada się za takim rozwiązaniem. W jego ocenie obecny mechanizm nie spełnia już swojej podstawowej funkcji, ponieważ zamiast skutecznie ograniczać całkowite zadłużenie tworzy bodziec do finansowania części zadań poza sektorem objętym konstytucyjną definicją długu.
To jeden możliwy sposób patrzenia na problem.
Istnieje jednak również argument przeciwny.
Usunięcie konstytucyjnego limitu oznaczałoby likwidację jednego z niewielu ograniczeń fiskalnych, którego zwykła większość parlamentarna nie może łatwo zmienić. Sam fakt, że kolejne rządy szukały sposobów na funkcjonowanie wokół tego ograniczenia, może być interpretowany nie tylko jako dowód jego nieskuteczności, lecz również jako dowód, że rzeczywiście stanowiło ono polityczną barierę.
Spór nie musi więc sprowadzać się do prostego wyboru pomiędzy „zachować 60 proc.” a „usunąć 60 proc.”.
Można równie dobrze zapytać, czy reformy nie wymaga przede wszystkim zakres długu, do którego próg się odnosi.
Gdyby konstytucyjny albo ustawowy mechanizm szerzej uwzględniał zobowiązania ekonomicznie należące do sektora państwowego, bodziec do przenoszenia finansowania do funduszy pozabudżetowych byłby mniejszy.
Z drugiej strony szersza definicja oznaczałaby, że Polska znacznie szybciej zbliżałaby się do limitu, szczególnie przy obecnych wydatkach obronnych i dużych deficytach.
Nie istnieje więc rozwiązanie bez kosztów.
Unia także nie sprowadza już polityki fiskalnej do jednej liczby
Usunięcie krajowego limitu nie oznaczałoby przy tym całkowitego braku reguł.
Polska pozostaje związana unijnymi zasadami fiskalnymi. Dług w wysokości 60 proc. PKB nadal funkcjonuje w prawie europejskim jako wartość referencyjna, podobnie jak 3 proc. PKB dla deficytu. W zreformowanych ramach zarządzania gospodarczego coraz większą rolę odgrywają jednak również wieloletnie ścieżki wydatków i ocena trwałości finansów publicznych.
To podejście lepiej pokazuje problem związany z prostymi progami.
Samo stwierdzenie, że państwo ma 59 proc. długu, mówi niewiele o tym, czy jego finanse są stabilne.
Podobnie przekroczenie 60 proc. o jeden punkt procentowy nie powoduje nagłej zmiany gospodarczej rzeczywistości.
Znaczenie ma przede wszystkim trajektoria: czy zadłużenie stabilizuje się, czy rośnie, ile kosztuje jego obsługa, jak duży jest deficyt i czy gospodarka w przyszłości będzie w stanie wygenerować dochody wystarczające do jego finansowania.
Największym problemem może nie być wysokość limitu, lecz różnica między tym, co pokazuje limit, a tym, co robi państwo
I właśnie tutaj wracamy do dwóch liczb z początku.
49,1 proc. PKB.
59,7 proc. PKB.
Obie opisują zadłużenie tego samego państwa w tym samym momencie. Różnica nie wynika z błędu rachunkowego, ale z odmiennej konstrukcji statystyk.
Konstytucyjny próg ogranicza pierwszą z nich.
Rynki finansowe, instytucje europejskie i analitycy patrzą również na drugą.
Można więc bronić 60-procentowego limitu jako ważnego symbolu fiskalnej dyscypliny. Można, tak jak Michał Ostrowski, argumentować, że obecna konstrukcja stworzyła więcej problemów, niż rozwiązała. Można wreszcie uznać, że sam próg powinien pozostać, ale potrzebna jest znacznie szersza i bardziej spójna definicja zobowiązań, które mają mu podlegać.
Jedno jest niezależne od tego sporu: przeniesienie długu poza klasyczny budżet nie sprawia, że obywatele przestają za niego odpowiadać.
Obligację trzeba wykupić niezależnie od tego, czy wyemitował ją minister finansów, BGK czy inny podmiot realizujący zadanie publiczne. Odsetki również trzeba zapłacić. Jeżeli finansowanie jest droższe, koszt ostatecznie trafia do sektora publicznego.
Dlatego być może najważniejsze pytanie dotyczące konstytucyjnego limitu nie brzmi nawet: czy 60 proc. PKB to właściwa liczba?
Znacznie ważniejsze jest inne:
czy reguła długu powinna ograniczać sposób prezentowania zadłużenia, czy rzeczywistą zdolność państwa do zaciągania zobowiązań?
Jeżeli odpowiedź brzmi: to drugie, sama obrona konstytucyjnej liczby już nie wystarczy






